ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา มีข้อพิพาทเกี่ยวกับการอุดฟันด้วยวัสดุอมัลกัม หรือวัสดุสีเงินที่ทันตแพทย์เลือกใช้ให้กับผู้ป่วย เชื่อมโยงว่าอมัลกัมทำให้เกิดโรคทางระบบหลายชนิด ได้แก่ การแพ้ ความจำสั้น ปวดหัว อ่อนเพลีย ทำให้กระวนกระวาย โรคภูมิคุ้มกันบกพร่อง รวมไปถึงโรค Multiple sclerosis ทำให้ผู้ป่วยหลายคน ขอให้ทันตแพทย์ รื้อวัสดุสีเงินเหล่านี้ ออกจากช่องปาก และมีรายงานมากมาย (ที่ไม่ใช่การทดลองที่ได้มาตราฐาน) ที่หาได้จากโลกอินเตอร์เน็ต ว่าหลังจากรื้อวัสดุสีเงินเหล่านี้ไปตนเองมีความแข็งแรงมากขึ้น และตรวจเลือดพบว่าร่างกายมีโลหะหนักในเลือดน้อยลง ข้อพิพาทนี้เกิดขึ้นในประเทศยุโรปและอเมริกาจนกระทั่งทำให้หน่วยงานทั้งรัฐและเอกชนต้องทำวิจัยอย่างมากมาย เพื่อพิสูจน์ข้อเท็จจริงให้ประชาชนได้รับทราบ ทั้งนี้ประชาชนมีความตื่นตระหนกอย่างมากว่าวัสดุสีเงินจะมีส่วนทำให้ร่างกายของตนอ่อนแอ จนกระทั่งเกิดปัญหาทางระบบมากมายข้างต้น
วัสดุอมัลกัม หรือวัสดุสีเงินที่ทันตแพทย์ใช้คืออะไร
วัสดุอมัลกัม ประกอบไปด้วย โลหะผสม ได่แก่ เงิน ตะกั่ว ดีบุก สังกะสี พลาเลเดียม ซึ่งผสมเข้ากับปรอท (mercury) ทำให้เกิด วัสดุอุดที่นิ่ม ทันตแพทย์สามารถ นำวัสดุอุดนี้ ใส่ในโพรงฟัน และกดอัดจนเข้ารูป วัสดุอุดจะแข็งตัวภายใน 24 ชั่วโมง ผู้ป่วยสามารถบดเคี้ยวฟันได้อย่างดี วัสดุอุดอมัลกัมนี้ มีความคงทนสูง ราคาค่ารักษาไม่แพง อายุการใช้งานยาวนาน จัดว่าเป็นวัสดุอุดที่ราคาถูกแต่ให้ผลดีในการรักษา ดังนั้นในอดีตอมัลกัม จึงเป็นวัสดุที่ทันตแพทย์นิยมใช้บูรณะฟันอย่างมากเกือบทุกคลินิก
ข้อพิพาทที่เกิดขึ้นได้กล่าวว่า ปรอทในอมัลกัมจะสามารถ เข้าสู่ร่างกาย และก่อให้เกิดโรคทางระบบต่างๆ ตั้งแต่น้อยไปจนกระทั่งรุนแรง ในปี คศ. 1990 ได้มีรายการทีวีชื่อดังในประเทศสหรัฐอเมริกา รายงานเกี่ยวกับพิษของอมัลกัม จนสร้างความกังวลอย่างมากต่อสาธารณะชน และปรอทในอมัลกัมก็เป็นตัวร้ายที่ในรายการนี้ระบุว่าสร้างปัญหาต่างๆ ต่อร่างกาย แม้ว่าข้อมูลต่างๆ ในรายการนี้จะได้รับการพิสูจน์แล้วว่ามีหลักฐานไม่เพียงพอที่จะนำมาสรุปว่าเกี่ยวข้องกับอมัลกัมก็ตาม ประชาชนก็ยังเกิดความตื่นตระหนกและเข้ารื้ออมัลกัมในช่องปากตนเอง จวบจนถึงปัจจุบันปรอทในอมัลกัมจึงขึ้นหิ้งเป็นตัวร้ายไปตั้งแต่นั้นมา
FDI World Dental Federation และสมาคมทันตแพทย์ระดับโลกต่างๆ ได้วิจัยรวมถึงวิเคราะห์งานวิจัยที่น่าเชื่อถือมากมาย ก็ยังไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าปรอทในอมัลกัมจะก่อให้เกิดปัญหาใดๆ นอกจากนี้ รัฐบาลในประเทศแถบยุโรปยังทุ่มงบประมาณทำงานวิจัยเพื่อดูว่าผู้ป่วยที่มีการกำจัดวัสดุสีเงินออกจากช่องปากแล้วจะมีความแข็งแรงหรือมีปัญหาสุขภาพต่างๆ ลดลงไหม ผลก็ยังไม่สามารถเชื่อมโยงว่าการกำจัดวัสดุสีเงินจากช่องปากนี้ จะมีผลให้สุขภาพดีขึ้น
การปนเปื้อนสารปรอทส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากอมัลกัม
ในปัจจุบันนี้มีข้อกังวลใจเกี่ยวกับการใช้ปรอทในโลก หลังจากที่เมืองมินามาตะ ในประเทศญี่ปุ่น มีประชากรเกิดโรคจากการรั่วไหลของปรอทในโรงงานอุตสาหกรรม จนทำให้ประชากร มีโรคต่างๆ มากมายจากการได้รับปรอทจำนวนมากเข้าสู่ร่างกาย จึงเกิด Minamata convention on Mercury สร้างข้อตกลงการเลิกใช้ปรอทในสิ่งต่าง ๆ เพื่อลดการปนเปื้อนของสารปรอทต่อสิ่งแวดล้อม ประเทศนอร์เวย์และสวีเดนก็งดการนำเข้าสินค้าหลายชนิดที่มีสารปรอท ได้แก่ หลอดไฟ แบตเตอรีรถชนิดที่มีสารปรอท อุปกรณ์วัดต่างๆ ทางการแพทย์ เครื่องสำอางบางอย่าง เป็นต้น ทั้งนี้ ปรอทที่สามารถปนเปื้อนลงสู่ระบบน้ำและอากาศของโลก จะสามารถเข้าสู่สัตว์ และปนเปื้อนในอากาศที่มนุษย์หายใจเข้าไป รูปแบบของปรอทในสิ่งต่างๆ เหล่านี้ สามารถถูกดูดซึมเข้าสู่ร่างกายได้ง่ายกว่าปรอทในอมัลกัม และมักปนเปื้อนในอาหารทะเล หรือในอากาศที่หายใจเข้าไป
แม้ว่าจะไม่สามารถหางานวิจัยที่ดีพอในการระบุว่าอมัลกัมเกี่ยวข้องกับโรคทางระบบต่างๆ ก็ตาม ปรอทในอมัลกัมก็ได้รับการโจมตีอย่างมากจากสาธารณะว่าจะส่งผลร้ายต่อร่างกาย ทำให้หลายๆ ประเทศเริ่มยกเลิกการใช้อมัลกัมในการอุดฟัน องค์การอนามัยโลกได้มีข้อตกลงให้ค่อยๆ เลิกใช้อมัลกัมในการอุดฟัน (ทั้งนี้ด้วยเหตุผลเรื่อง การลดความปนเปื้อนของสารปรอทในสิ่งแวดล้อม) โดยค่อยๆ ปรับลดการผลิตลง ในอนาคตข้างหน้าทันตแพทย์ก็จะหาอมัลกัมมาใช้ในการอุดฟันได้ยากขึ้น
หากเรากลัวการปนเปื้อนปรอท เราควรระมัดระวังการทานอาหารทะเลและระมัดระวังการใช้ผลิตภัณฑ์ที่อาจจะปนเปื้อนสารปรอทด้วย เพราะสิ่งต่างๆ เหล่านี้จะมีผลต่อการสะสมของสารปรอทในร่างกายมากกว่าปรอทในอมัลกัมเป็นอย่างมาก
ถ้าไม่อุดฟันสีเงิน ทันตแพทย์จะใช้อะไร
อมัลกัมมีข้อดีคือ ทันตแพทย์อุดได้ง่าย ราคาค่ารักษาถูก ทนทาน และอายุการใช้งานยาวนาน แม้รูโพรงฟันที่อุดจะใหญ่ ก็สามารถอุดฟันด้วยอมัลกัมได้ นอกเสียจากว่าเนื้อฟันจะสูญเสียไปมากจนไม่มีเนื้อฟันที่สามารถยึดอมัลกัมในช่องปากได้
เมื่อผู้ป่วยปฏิเสธอมัลกัม ทันตแพทย์จะสามารถบูรณะฟันด้วยวัสดุชนิดอื่นได้แก่ วัสดุสีขาว เรซินคอมโพสิต ซึ่งเหมาะกับโพรงฟันระดับกลางหรือระดับเล็ก แต่ทันตแพทย์จะต้องใช้เวลาในการบูรณะมากขึ้น อัตราค่ารักษาพยาบาลสูงขึ้น หากโพรงฟันมีขนาดใหญ่ขึ้นทันตแพทย์ก็สามารถเลือกบูรณะฟันด้วยเซรามิก หรือโลหะผสมต่างๆ เช่นทอง ทองคำขาว หรือพลาเลเดียม อัตราค่ารักษาพยาบาลจะสูงขึ้นอย่างมาก
ในกรณีที่ผู้ป่วยไม่มีปัญหาค่าใช้จ่าย การเลือกใช้วัสดุอื่นๆ ก็สามารถทำได้ แต่ในกรณีที่มีปัญหาเรื่องค่าใช้จ่าย วัสดุอมัลกัมก็จัดว่ามีราคาค่ารักษาที่ถูกและทนทาน มีข้อระมัดระวังจากสมาคมทันตแพทย์แห่งสหรัฐอเมริกา ให้ระมัดระวังการใช้อมัลกัมในเด็กเล็กอายุต่ำกว่า 3 ปี และในผู้หญิงมีครรภ์หรือให้นมบุตรเท่านั้น
ทันตแพทย์จะต้องจัดการกับปริมาณปรอทในคลินิกทันตกรรม โดยจำกัดปริมาณในการผสมกับผงโลหะให้เหมาะสมในขณะขึ้นรูปอมัลกัม และการกำจัดอมัลกัมทิ้งสู่สิ่งแวดล้อมปริมาณปรอทที่มาก อาจเข้าสู่ร่างกายทันตแพทย์หรือผู้ช่วยได้ จึงควรมีการจัดการในคลินิกทันตกรรมอย่างดี
ถ้าเรามีวัสดุอุดสีเงิน เราควรจะไปรื้ออมัลกัมไหม
อมัลกัมนั้น นิยมใช้กันอย่างมากในอดีต จึงมีความเป็นไปได้ว่า เราจะมีฟันที่อุดอมัลกัมสักซี่ในช่องปาก เมื่อมีข้อพิพาทข้างต้น จึงมักมีคำถามว่า ถ้าเรามีวัสดุอุดสีเงิน เราควรจะไปรื้ออมัลกัมไหม ในการทำงานของผมนั้น หากผู้ป่วยเข้ามาขอรื้ออมัลกัม ผมจะให้ข้อมูลต่างๆ กับคนไข้ หากเขาทำแล้วสบายใจขึ้น ผมก็จะรื้อให้และอุดด้วยวัสดุสีเหมือนฟัน โดยในการรื้อนั้นผมจะทำการป้องกันอมัลกัมเข้าสู่ร่างกายผู้ป่วยด้วยแผ่นยางกันนำ้ลาย ป้องกันจมูกผู้ป่วยไม่ให้หายใจก๊าซปนเปื้อนเข้าไป และใช้เครื่องดูดนำ้ลายกำลังสูงดูดเอาผงออกไปจากบริเวณฟันอย่างรวดเร็ว โดยในแต่ละครั้งจะทำการรื้อไม่เกินสองซี่ (ตาม Protocol ของแพทย์ Holistic)
ในกรณีที่ผู้ป่วยแข็งแรงดีนั้น และได้รับการอธิบายข้างต้น แม้จะมีวัสดุอุดสีเงินมา ผมก็ไม่โน้มน้าวให้ไปเปลี่ยนเช่นกัน อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน ผมก็ไม่ได้ใช้วัสดุอมัลกัมกับผู้ป่วยผมแล้ว ด้วยเพราะเหตุผลด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและลดมลภาวะโลกมากกว่า
แม้ว่าปัจจุบันนี้ จะมีงานวิจัยมากมายและมีข้อสรุปแล้วว่าอมัลกัมไม่เกี่ยวข้องกับโรคทางระบบต่างๆ แต่ข้อพิพาทนี้ก็ดูเหมือนจะเปลี่ยนความเชื่อของประชาชนทั่วไปไม่ได้ ยิ่งมีการพูดต่อๆ กันว่า รื้ออมัลกัมแล้ว ค่าโลหะในเลือดลดลง ร่างกายแข็งแรงขึ้น ก็ยิ่งทำให้คนหลายๆ คนเชื่อ และไปเข้ารับการรื้ออมัลกัมกันอย่างมากมาย อย่างไรก็ดีอมัลกัมคงมีการใช้น้อยลงในวิชาชีพทันตกรรมเนื่องด้วยการผลิตที่ลดลง ข้อพิพาทนี้ก็คงจบลง ปรอทในอมัลกัมก็คงถูกกล่าวอ้างว่าเป็นตัวร้ายตลอดไป แม้ว่ามันจะมีรายงานว่าเป็นวัสดุราคาถูกและอายุการใช้งานสูงเทียบเท่าทองก็ตาม
แล้วพบกันใหม่ครับ
Author By : รศ. ทพ. เฉลิมพล ลี้ไวโรจน์
